Archive for March, 2014

Seçim sonrası ekonomi

31.03.2013, Murat Yülek, Dünya

Ekonomi 2014 yılı ilk çeyreğinde, iç gerginlik ve dış siyasi risklere rağmen, geçen sene sonunda tahmin ettiğimiz gibi olumlu devam ediyor.

Durum kısaca şöyle:
1- Hem iç gerilimler hem de faizler sebebiyle iç talep yavaşlıyor. Bu, hem hanehalkı ve şirket güven endekslerindeki zayıflamadan rahatça görülüyor; hem de tüketici kredilerindeki yavaşlamadan. Bu olumsuz bir gelişme değil; iç talebe dayalı büyüme belli bir noktadan sonra zararlı ve riskli. Türkiye iç talebin büyümeyi ‘fazla’ tetiklemesi konusunu 2010 yılı sonrasındaki ‘normalizasyon’ sürecinde aşmayı istiyordu zaten.

2- Kamu maliyesi iyi gitmeye devam ediyor. 2014 yılı ilk iki ayda 12 milyar TL’lik faiz dışı fazla sağlandı. Bunun sayesinde, ilk ayda bütçe 3,5 milyar TL fazla verdi. Bu rakamlar 2013 kadar olmasa da oldukça iyi.

3- İhracat kurun etkisi ve dış piyasalardaki canlanmayla birlikte canlanıyor. Baz etkisinin menfi çalışmasına rağmen Kasım ayından beri ihracat büyüme hızı iyi. İthalat, ise kur ve iç taleple birlikte yavaşlıyor. Bu durumda, geçen sene sonlarında söylediğimiz gibi dış ticarette bu sene iyileşme göreceğiz. Bu da cari açığa olumlu yansıyacak. İstenmeden de olsa, geçen sene ikinci yarıdan itibaren TL’nin reel değerinin aşırı değerliden normale doğru yönelmesi bu olumlu tabloyu ortaya çıkartıyor.

4- Güçlenen ihracat, yavaşlayan iç talebin şirketler üzerindeki menfi etkisini hafifletiyor. Ancak yine de, işsizlik rakamlarında nisbi kötüleşmenin de gösterdiği gibi şirketler zorlu bir dönemden geçecek.
5- Bunlara karşılık şirketler kesimi üzerinde faiz ve kurların menfi baskısı var. Özellikle bilançolarında açık pozisyonu olan şirketler zorlu bir uyum sürecinden geçiyor. Siyasi gerilimler talep ve belirsizlik kanallarından şirketlere ilave baskı faktörü oluşturuyor.

6- Bankalar da bir taraftan faiz maliyeti artışlarını kredilere yansıtmak zorunda kalırken diğer taraftan iç talebin etkisiyle yavaşlayan tüketici kredileri ve işletmek kredilerinin etkilerini bertaraf etmeye çalışıyor.

7- Enflasyon ise yüzde 7’ler civarından Haziran’a kadar bir miktar artabilir; ancak ardından hem baz hem kurlardaki muhtemel gevşemeyle düşmeye başlayacak.

Derecelendirme kuruluşları şu sıralarda siyasi gerilimden doğan risklere ve ekonomide bekledikleri yavaşlamanın şirketlere olan etkisi üzerinde yoğunlaşıyorlar. Risklere yoğunlaşma konusunda haksız değiller belki ama risklerin olası etkilerini abartıyor olabilirler. Son yıllarda Türkiye ekonomisinin geldiği olgunluk seviyesi geçtiğimiz aylarda şiddetli iç ve dış faktörler (ekonomik ve siyasi) tarafından sınandı ve Türk makroekonomisi bu ‘tabii stres testlerinden’ başarıyla çıktı ve direncini gösterdi.

Öte yandan, Merkez Bankası’nın geçen hafta açıkladığı, munzam karşılıklara faiz uygulaması olasılığı, sınırlı da olsa, banka bilançolarına olumlu etki yapacak ve muhtemelen kredi faizlerinde iyileşmelere sebep olacak. Nitekim piyasalarda bu kararı oldukça olumlu karşıladı. Senenin kalan kısmında iç siyasetteki gerilim düşerse bu da hem faizlere hem de ekonomik aktiviteye olumlu etki yapacak.

Reel kur, ihracat hacmi ve sanayi üretimi

24.03.2014, Murat Yülek, Dünya

Geçen sene ortalarından itibaren, kurlar iç ve dış siyasi sebeplerle yükselişe geçti. Yani TL nominal olarak değer kaybetti. Bu nominal değer kaybı reel kurlara da yansıyınca reel kurlar da değer kaybetti. Ancak bu değer kaybı, TL zaten aşırı değerli olduğu için ‘normale dönüş’ manasına geliyor.

12222

Normal (ya da literatürdeki tabiriyle ‘temel’) değerin ne olabileceği üzerinde geçen yıl Ağustos ayında bu köşede bazı hesaplar yapılmıştı. Bugün şu kadarını (tekrar) söyleyelim ki, Türk lirasının en azından bugünkü reel değerini orta uzun vadede korumamız gerekiyor. Bunu yapabilirsek, orta vadede cari dengenin sürdürülebilir hale gelmesiyle ilgili ilk ve en önemli faktörlerden birisini sağlamış olacağız.
Peki, reel kurun ‘normale’ doğru yönlenmesi reel ekonomi ve dış ticarette olumlu sonuçları veriyor mu? Cevap evet. Ocak ayında gelen sanayi üretimi ve dış ticaret rakamları bu görüşü kuvvetle destekliyor. Bir köşe yazısında bunu ancak grafiklerle bazen de basit korelasyon hesaplarıyla gösterebiliyoruz. Bugün grafiklerden inceleyelim.

Birinci soru: reel kurların son dönemdeki değer kaybı, Türk şirketlerinin ihracatını olumlu etkiliyor mu? Aşağıdaki grafikten takip edelim. 2011 yılının ilk yarısında reel kur yüzde 15 civarında değer kaybetmiş. Bu tür bir değer kaybının belli bir gecikmeyle ihracatta reel artışa sebep olmasın bekliyoruz. Nitekim, yaklaşık 2012 yılının s6 ay gecikmeden sonra, 2012 yılının ilk aylarından itibaren ihracat hacmi (yani uluslararası fiyat hareketlerinden arındırılmış reel ihracat) ciddi büyüme artışları (yani ihracat seviyesinden öte, ihracatın büyüme rakamlarının yükselmesi) kaydetmiş.
Aynı dönemde reel kur yavaş yavaş yükselmiş; tarihi zirvelere çıkmış. Bu da gecikmeli olarak ihracatın yıllık büyüme oranlarını düşürmüş. Öyle ki, 2013 yılında reel hacimlerde düşüş ortaya çıkmış. Bu rakamlara altın ihracatı da dahil olduğu için ihracattaki hem çıkış hem de inişler daha keskin gözüküyor.

Ardından, 2013 ortasından başlayarak TL tekrar reel değer kaybetmeye başlamış; bu da yaklaşık 6 aylık bir gecikmeyle reel ihracat büyümesini tekrar yukarı doğru itmeye başlamış.

Demek ki, bu verilere bakılırsa, reel kur kaybı ihracatçılarımızın önceki dönemde kaybettiği rekabetçi güçlerinin bir miktarını tekrar kazanmalarına yardımcı olmuş. Bu arada, Avrupa’daki zayıf da olsa canlanma emmareleri de ihracatçımıza destek olmuş olabilir.

Aşağıdaki ikinci grafik ise, reel kurlar ile, bu kez, sanayi üretimini karşılaştırıyor. Bu grafikte de, sanayi üretimindeki büyüme ile ihracat hacmindeki hacmin 2012 yılındaki seviye farkı hariç birbirine çok uyumlu hareket ettiğini gösteriyor. Geçen hafta, sanayi katma değerinin ve toplam değerinin ihracat ve toplam hasıla içinde çok önemli paya sahip olduğunu rakamlarla bahsetmiştim. Dolayısıyla bu eş-hareket pek sürpriz olmamalı.

Sanayi üretimi, iç talep, stok hareketleri ve ihracatın seyri tarafından belirleniyor. Bazı dönemlerde, 2012 yılının büyük kısmında olduğu gibi, sanayi üretimi ile ihracat arasındaki ‘makas’ açılabiliyor. Ancak bazı dönemlerde de bu iki seri birbirine çok yakın hareket edebiliyor. Son ayları böyle yorumlayabiliriz. İç talep gerilerken, reel kur ve dış pazardaki nisbi canlanma ihracatı, ihracat da sanayi üretimini tetikleyebiliyor.

Sanayi sektörü ve ihracatımız: Bazı rakamlar

17.03.2014, Murat Yülek, Dünya

2014 yılı Ocak ayı sanayi üretimi rakamları neredeyse harika. Hele hem Türkiye hem de çevre ülkelerdeki siyasi ve sosyal gelişmelerin menfi etkisi dikkate alınınca. İlk baştan söyleyelim; bu yükseliş büyük ölçüde, kur ve dış pazarlardaki nisbi canlanma sayesinde ihracatın canlanmasından kaynaklanıyor. İhracat kurun etkisiyle önümüzdeki aylarda olumlu bir trend kırılması yaşamaya devam edecek; bu da ya sanayi üretiminin aynı kırılmayı yaşaması ya da belli aylarda sanayi üretiminde sıçramalar olmasına sebep olacak gibi görünüyor. Ancak, reel kur yeniden enflasyon farklarından dolayı değer kazanmaya devam ederse bu hikaye de 2011 sonrası gibi sonuçlanabilir.

Bu hafta, 2013 yılındaki sanayi sektörü rakamlarına ‘sistemik’ olarak bakalım. ‘Sistemik’ kelimesinden kasıt, ısı mühendislerinin yaptığı gibi, ‘sistemi’ tanımlayıp giriş çıkışları belirlemek.

Sanayi sektörü, yurt içi ve dışından girdileri ‘sisteminin içine alıyor,’ bunları sektördeki emek ve sermaye gücüyle birleştirerek ‘sanayi katma değerini’ üretiyor. Biliyorsunuz, ‘katma değer’ şirketin (ya da şirketlerin toplulaştırıldığı sektör ya da ülkenin) kullandığı emek ve ürettiği kârının toplamı manasına geliyor. Katma değer aynı zamanda, toplam üretilen ekonomik değer (ciro olarak düşünün) ile şirket (ya da sektör) dışı tedarikçilerden sağlanan girdilerin değeri arasındaki farka da eşit. Sanayi sektörü, tedarik ettiği girdiler ve kendi ürettiği katma değerin birleşimi olan ekonomik değerin bir kısmını ülke içinde satıyor, kalanını da ülke dışına ihraç ediyor.

İşte bu ‘sisteme’ rakamları eklersek ortaya 2013 yılı için kabaca şöyle bir resim çıkıyor: Türkiye’nin 2013 yılındaki toplam ithalatının (252 milyar dolar) 180 milyar dolar civarındaki kısmı sanayi girdisi idi (yatırım malları, enerji, ham ve ara mallar.) Burada varsayımımız, toplam 55 milyar dolarlık enerji ithalatının 25-30 milyar dolarlık kısmının sanayi tarafından kullanıldığı.

Bu dış girdiler üzerinden (iç girdileri hesaba katmıyorum) sanayi sektörü geçen sene yaklaşık 225 milyar dolar değerinde katma değer üretti. Yani, kabaca 830 milyar dolar seviyesinde gelecek olan 2013 GSYH’sının yüzde 27 civarı sanayi katma değerinden oluştu.

2013 yılında sanayi sektörü böylece toplam 405 milyar dolarlık ekonomik değer üretti. Bu ekonomik değerin 124 milyar dolarlık kısmı (yani toplam ihracatın yaklaşık yüzde 82’si) yurtdışına ihraç edildi. Yani, sanayi katma değerinin yüzde 55’i, sanayi sektörü tarafından üretilen ekonomik değerin ise yüzde 30’u Türkiye’ye döviz kazandıran ihracat ürünleri olarak yurtdışına sevk edildi.

Bu iki rakam önemli. Tekrar edelim; sanayi şirketlerinin ürettiği katma değerinin yarısından fazlası ihracata dönüştü. İthal edilen girdileri de katarsak sektörün ürettiği toplam değerin üçte biri ihraç edildi. Zira, ihracatımızın çok büyük kısmı sanayi ürünlerinden oluşuyor.

Sanayi sektörünün önemi ihracat alanında oynadığı bu rolden kaynaklanıyor. Sanayi, dış dünyanın tüketimini, Türkiye’de istihdam ve döviz kaynağına tercüme eden bir sektör.

Ocak ayı ihracat rakamlarını, sanayi üretim endeksleri ve reel kur üzerinden haftaya inceleyeceğiz.

Абдул-Хамид (“DUNYA”, Турция)

16.03.2014, Murat Yulek, inosmi (10.03.2014 Dünya, Abdülhamid başlıklı yazının Rusça tercümesi)

Индустриализация была на повестке дня Османской империи начиная с XIX века. Как только усилия по обеспечению политического единства и индустриализации, которые были начаты нами практически одновременно с Японией (одной из важнейших «поздно» развивающихся стран), потерпели провал, процесс индустриализации остановился, а империя пала.

Султан Абдул-Хамид II, который в учебниках истории представлен «деспотичным, тираничным диктатором» и «параноидальным султаном», в 1876 году взошел на османский престол, а в 1908 году — сошел с трона. А точнее, его «спустили». Это свержение обошлось Османской империи очень дорого.

В течение 30 лет Абдул-Хамид II, с одной стороны, экономически пытался удержать империю с опустошенной казной на ногах, с другой — занимался ее техническим и технологическим преобразованием, стремясь сохранить многофакторную империю единым целым.

Но еще более важно то, что для того, чтобы поднять промышленность страны и познакомить империю с технологиями, он осуществил бесчисленное множество проектов. Как по экономическим, так и по военным причинам султан Абдул-Хамид II снабдил империю железными дорогами. Часть созданной им железнодорожной сети длиной в 3 тысячи километров составляла 30% сети нашей страны до тех пор, пока в течение последнего десятилетия не началось строительство инфраструктуры скоростных поездов.

В эти же годы мировая экономика проходила этап важных трансформаций. В это время менялся силовой баланс всего мира, и Османская империя пыталась под управлением Абдул-Хамида II найти свое место в этом новом мире. Для этого было необходимо восстановить и усилить экономику, а также выстроить систему сложных политических отношений с сильными политическими игроками на великой шахматной доске.

Германия в 1871 году завершила процесс объединения и теперь стремилась добиться от других сил доли на мировых рынках. То же самое делала в те годы Италия. Промышленная революция в Великобритании и Франции началась до XIX столетия, но в XIX веке они уже не были одиноки в этом процессе. Германия и Америка, осознавшая значение промышленного сектора начиная с Гамильтона, стали развитыми и жаждущими экспансии странами.

Япония в эпоху Мэйдзи, где процесс индустриализации был начат после 1868 года, стремилась стать значимой силой. Так, по окончании реставрации Мэйдзи в 1905 году Япония заставила Россию, тяготевшую к расширению в этом регионе, испытать горький вкус поражения. В мире это столкновение комментировалось как первая за многие столетия «победа восточной силы над западной». Обе силы были восточными, но эта война показала, что Япония успешно провела экономические, военные и институциональные преобразования.

Японские предприниматели и студенты, отправляемые в западные страны для обучения, возвращались в свою страну и вместо того, чтобы заниматься политикой, они с энтузиазмом погружались в процесс реконструкции государства. Так, Осака станет «Манчестером Востока», и в текстильной промышленности, которая, наряду с такими областями, как судостроение и химическая промышленность, считалась одним из стратегически важных секторов того времени, японцы станут не импортерами, а экспортерами.

В скором времени такие развитые страны рассматриваемой эпохи, как Великобритания и Голландия, начнут выражать недовольство экспортирующими компаниями Японии, которые преуспеют в производстве дешевой промышленно-текстильной продукции и станут наводнять ею рынки западной Европы. Европейская промышленность окажется в сложной ситуации.
В начале 1870-х годов султан Абдул-Хамид II был во главе большой, но слабой и объявленной банкротом империи. Наблюдалось недостаточное развитие человеческой и материальной инфраструктуры, образовательная система была особенно неэффективной в области подготовки технических кадров. Страна пыталась осуществить реформы, похожие на японскую модернизацию.

Но, по сравнению с Токио, Стамбул был более политизированной столицей. На востоке страны, Балканах, в Палестине набирали силу территориальные претензии среди армян, болгар, сионистов, которые в скором времени сплотятся в Вене.

Но ситуация ухудшалась еще больше в связи с хаосом во внутренней политике Османской империи. После неудачного покушения на Абдул-Хамида II, организованного армянской организацией «Дашнакцутюн», сепаратистским требованиям которой султан противостоял, Тевфик Фикрет написал стихотворение, воспевающее террористов. Полагаю, это наглядно демонстрирует замешательство, царившее во внутренней политике того времени.

В результате в 1908 году султан Абдул-Хамид II будет свергнут с престола. В дальнейшем надежды на индустриализацию не оправдаются, и империю ждет полный коллапс.

Спустя четыре года в ходе Балканской войны, в которую империя вступит под руководством партии «Единение и прогресс», будут потеряны все балканские территории страны. Количество жертв среди убитых или мигрировавших в Анатолию турок и мусульман составит миллионы. В 1914 году власти совершат еще одну непоправимую ошибку, втянув империю в войну на стороне Германии. В результате будут утрачены и другие оставшиеся земли. Восстановление практически всей Анатолии станет возможным только после национально-освободительной войны.

Назыр (Бакан) Рыза Тевфик, бывший член партии «Единение и прогресс», один из крупнейших противников Абдул-Хамида II в период его правления, после смерти султана напишет стихотворение, которое характеризует рассматриваемый период так:

Где ты, великий мой Султан Хамид Хан?
Дойдет ли мой стон до твоих вершин?
От вечного сна пробудись в один миг,
Проснись и взгляни на грехи неблагодарных.
Когда история вспомнит твое имя,
Она, непременно, оправдает тебя, о великий Султан.
Это мы, те, кто бессовестно порочил тебя,
Самого одаренного Падишаха столетия.
«Падишах жесток и безумен», — говорили мы,
«Нужна революция», — говорили мы,
Все, что скажет дьявол,
«Так и есть», — говорили мы.
Мы делали все, чтобы поднять мятеж.
Обезумел не ты, а только мы,
На гнилую нитку нанизали мы наши мечты.
Мы не только безумные, мы бесстыдные.
Мы оскорбили киблу наших предков (кибла — направление на Каабу в Мекке, соблюдаемое во время совершения молитвы, — прим.пер.).

Abdülhamid

10.03.2014, Murat Yülek, Dünya

Sanayileşme, Osmanlı İmparatorluğu’nun 19. yüzyılın başından itibaren gündeminde oldu. ‘Geç’ kalkınan ülkelerin en önemlilerinden olan Japonlarla hemen hemen aynı anda başlattığımız siyasi birlik ve sanayileşme çabaları başarısız olunca hem sanayileşme durdu hem de imparatorluk çöktü.

K-12 ders kitaplarımızda ‘müstebit (baskıcı diktatör), paranoyak Sultan’ diye tanıttığımız Sultan Abdülhamid 1876 yılında tahta çıkmış ve 1908 yılında inmişti. Daha doğrusu, indirilmişti. Bu indiriliş Osmanlı İmparatorluğu’na çok pahalıya mal olmuştu.

Sultan Abdülhamid, 30 yıl boyunca bir taraftan kasası boşalmış imparatorluğu ekonomik olarak ayakta tutmaya çalışmış; onu teknik ve teknolojik olarak dönüştürmeye uğraşmış ve çok unsurlu imparatorluğu bir parça olarak devam ettirmişti.

Daha önemlisi, imparatorluğun sanayileşmesi ve teknolojiyle tanışması için sayısız proje gerçekleştirmişti. Sultan Abdülhamid hem ekonomik hem de askeri sebeplerle imparatorluğu demiryollarıyla donatmıştı. Oluşturulan ağın 3 bin km’lik kısmı, son 10 senede hızlı tren inşaatları başlatılıncaya kadar ülkemizin ağının yüzde 30’unu oluşturuyordu.

Aynı yıllar dünya ekonomisinin önemli bir dönüşümden geçtiği yıllardı. Dünyadaki güç dengesi değişirken Osmanlı İmparatorluğu da Sultan Abdülhamit yönetiminde yeni dünyada kendine bir yer edinmeye çalışıyordu. Bunun için bir taraftan ekonominin düzeltilmesi ve güçlendirmesi diğer yandan da büyük satranç oyunundaki güçlü oyuncularla ince siyasi ilişkilerin yürütülmesi gerekiyordu.

Almanya 1871’de birliğini tamamlamış artık diğer güçlerden dünya pazarlarında pay istiyordu. İtalya da aynı yıllarda aynı şeyi yaptı. 19. yüzyıl öncesinde sanayi devrimini yaşamaya başlayan İngiltere ve Fransa 19. yüzyılda artık yalnız değildi. Almanya ve Hamilton’dan beri sanayi sektörünün önemini anlamış olan Amerika artık sanayileşmiş ve yayılmak isteyen ülkelerdi.

1868’den sonra sanayileşme sürecini başlatan Meiji Japonya’sı da önemli bir güç olmaya çalışıyordu. Nitekim, Meiji restorasyonunun sonunda, 1905 yılında aynı coğrafyada genişlemeye çalışan Rusya’ya büyük bir yenilgi tattırdı. Bu yenilgi, dünyada yüzyıllardır ilk defa ‘doğulu bir güç batılı bir gücü yendi’ diye yorumlandı. İkisi de doğuluydu ama bu zafer Japonya’nın ekonomik, askeri ve kurumsal dönüşümünü sağladığını gösteriyordu.

Japon iş adamları ve batı ülkelerine eğitim için gönderilen Japon öğrenciler ülkelerine dönmüşler ve siyasetle uğraşmak yerine ülkelerini kalkındırma sevdasına düşmüşlerdi. Örneğin, Osaka doğunun Manchester’i olacak, Japonlar o dönemin çelik gemiler (tersanecilik), kimya gibi sektörlerle birlikte en stratejik sektörü sayılan tekstilde ithalatçı değil ihracatçı olacaklardı.

Nitekim, kısa sürede İngiltere ve Hollanda gibi dönemin gelişmiş ülkeleri mal satmak için zorla ticarete açtıkları Japonya’nın ihracatçı şirketlerinden şikayet etmeye başlayacaklardı: Japon şirketleri ucuz sınai tekstil ürünlerini üretmeyi başarmış ve batı Avrupa pazarlarına bu ürünleri yağdırmaya başlamışlardı. Avrupa sanayisi zor durumdaydı. Sultan Abdülhamid 1870’lerin başında ifl as ilan etmiş büyük ama güçsüz bir imparatorluğun başındaydı. Ülkenin beşeri ve fiziki altyapısı yetersizdi. Eğitim sistemi özellikle teknik eleman yetiştirmede yetersizdi. Japonya benzeri bir dönüşümü gerçekleştirmeye çalışıyordu.

Ancak İstanbul, Tokyo’dan daha politize bir başkentti. Doğu’da Ermeni’lerin Balkan’larda Bulgar ve diğer Osmanlı topluluklarının, Filistin’de ise yakın zamanda Viyana’da toplanan Siyonist’lerin toprak talepleri vardı.

Ancak daha kötüsü, Osmanlı’da iç siyasetin karışıklığıydı. Toprak taleplerine direndiği Ermeni Taşnak teşkilatı tarafından Abdülhamid’e yapılan başarısız suikast denemesinden sonra Tevfik Fikret’in suikastçıları öven bir şiir yazması o dönem siyasetindeki kafa karışıklığını gösteren bir vesika olsa gerek.

Sonuçta 1908’de Sultan Abdülhamid ‘hal’ edildi. Bundan sonra, sanayileşme bir başka bahara kaldığı gibi imparatorluk tamamen çöktü.

Dört sene sonra, İttihat ve Terakki yönetimi altında girilen 1912 Balkan Savaşı’nda İmparatorluğun Balkanlardaki tüm toprakları kaybedildi. Milyonlarca Türk ve Müslüman ya katledildi ya da Anadolu’ya göçtü. 1914’de, o dönemki karar alıcılar imparatorluğu Almanya yanında savaşa sokma hatasını yaptı. Sonuçta, kalan topraklar da kaybedildi. Anadolu’nun neredeyse tamamı da ancak Kurtuluş Savaşı’ndan sonra kurtarılabildi.

Sultan Abdülhamid’in, Sultan olduğu dönemde en büyük karşıtlarından olan eski İttihatçı Nazır (Bakan) Rıza Tevfik’in onun ölümünden sonra yazdığı şiir durumu özetliyordu:

Nerdesin şevketlim,
Sultan Hamid Han?
Feryâdım varır mı bârigâhına?
Ölüm uykusundan bir lâhza uyan,
Şu nankör milletin bak günahına.
Târihler ismini andığı zaman,
Sana hak verecek, ey koca
Sultan;
Bizdik utanmadan iftira atan,
Asrın en siyâsî Padişâhına.
“Pâdişah hem zâlim, hem deli” dedik,
İhtilâle kıyam etmeli dedik;
Şeytan ne dediyse, biz “beli” dedik;
Çalıştık fitnenin intibahına.
Dîvâne sen değil, meğer bizmişiz,
Bir çürük ipliğe hülyâ dizmişiz.
Sade deli değil, edepsizmişiz.
Tükürdük atalar kıblegâhına.

İşadamları çocuklarını nasıl yetiştirmeli?

03.03.2014, Murat Yülek, Dünya

Ülkelerin ekonomik kaderi o ülke şirketlerinin kaderi ile iç içedir. Şirketleri ‘güçlü’ olan ülkelerin ekonomilerinin ‘zayıf’ olması; şirketleri ‘zayıf’ olan ülkelerin ekonomilerinin ‘güçlü’ olması pek de mümkün değildir. Ekonomilerin güçlerinin devam etmesi de müteşebbislik ve müteşebbislerin kuracakları yeni ve yenilikçi şirketler kadar mevcut şirketlerin sürdürülebilirlikleri ile doğrudan ilişkilidir. Şirketler müteşebbisler tarafından kuruluyor. Hemen hemen tüm ülkelerde, kurulan şirketlerin ciddi bir kısmı birkaç sene içinde batıyor. Bir kısmı ise daha uzun yaşıyor ancak ömrü 1. nesil ile sınırlı kalıyor. Türkiye gibi ülkelerde, şirketin 1. nesilden sonra devam etmesi 2. nesle geçmesiyle mümkün zira aile şirketlerinin borsaya açılması ya da daha kurumsal firmalara satılması gibi kanallar Türkiye’de henüz yeterli hacme sahip değil. Demek ki, aile şirketleri açısından 2. nesli iyi ‘yetiştirmek’ kurdukları şirketin devam ettirilebilmesi açısından hayati. Peki işadamları 2. nesilleri nasıl yetiştirmeli? Öncelikle, araştırmaların ortaya koyduğu temel bir bulguyu paylaşalım: ‘öğrenmenin’ büyük kısmı (bazılarına göre %70’den fazlası) ‘enformel’ kaynaklıdır; ‘formel’ değil. Formel eğitimden kasıt, okul veya benzeri eğitim kurumlarında elde edilen resmi eğitim faaliyetlerinden sağlanan öğrenme çıktılarıdır. ‘Enformel’ öğrenim ise, küçüklüğünüzde anneannenizden duyduğunuz masallardan tutun, internette gezinmelerinizden, arkadaşlarınızla sohbetlerinizden ve en önemlisi staj ve iş ortamında öğrendiklerinizden kaynaklanıyor. Enformel eğitimin önemini öyle veya böyle kavradıklarından olsa gerek, bazı işadamları çocuklarını, daha küçük yaşlardan itibaren yaz stajlarına gönderir; ancak, kendi şirketlerinden önce arkadaşlarının şirketlerine. Amaçları çocuklarını ‘korumalı’ ortamlardan uzaklaştırılarak gerçek dünyaya sokmaktır. Zira bu da enformel öğrenimin bir parçasıdır. Ancak, 2. nesillerin ‘yetiştirilmesi,’ hikmetli de olsa babadan kalma yöntemlerden öteye geçmesi gerekiyor. Günümüzde üniversite eğitimi, profesyonel bir kariyer için neredeyse ‘mecburi’ hale geldi. İşadamlarımızın büyük kısmı da çocuklarının üniversite eğitimi görmesini istiyor. Gel gör ki, üniversite eğitimi, bir ‘sinyal etkisi’ sağlasa da, gençleri işe ve iş dünyasına hazır hale getirmede yetersiz kalıyor. Yani, iş adamlarının çocuklarını ikinci nesil şirket ortağı veya yöneticisi olarak yetiştirmesi için, üniversite eğitimlerini, formel ve enformel diğer eğitim unsurlarıyla tümlemesi gerekiyor. Bu tür bir tümlemenin ana unsurları şunlar olabilir:

• Kısa/uzun, resmi gayriresmi stajlar: iki-üç haftalık olanlar dahil çocuğunuzun sigortacılıktan bankacılığa, perakendeden üretime değişik iş sahalarını görecekleri staj fırsatları üretin. Bir sigorta prim hesabının nasıl yapıldığını, banka kredi müşterisinin moralite kontrolünün nasıl yapıldığını görmesi ikinci nesil iş adamının profesyonel hayatında kritik anlarda faydalar sağlayabilir.

• Dil yetenekleri: Eğitim sistemimizde, gramer öğretmeye çalışırken, yabancı dillerde günlük konuşmaları yap mayı dahi gençlerimize öğretemiyoruz. Bugünün dünyasında en azından İngilizceyi bilmeyen bir işadamının dünyayı takip etmesi ve diğer pazarları tanıması mümkün değil.

• Yurtdışı tecrübesi: Eğer imkanınız varsa, çocuklarınıza yurtdışında yüksek lisans, Erasmus öğrenciliği, work&travel, staj yapmalarını veya daha iyisi iş tecrübesi kazanmasını saplayın. Dünya pazarları Türkiye’den çok daha büyük.

• İş tecrübesi: Kendi işinizde çalışmadan önce çocuğunuzun özellikle kurumsallaşmış şirketlerde iş tecrübesi kazanmasını sağlayın.

• Çocuklarınızın aile değerlerinizi kazanmasını, diğer aile bireyleriyle ‘takım çalışması’ yapmasını sağlayın.

Gelecek haftalarda devam edeceğim.