Murat Yülek

Zaman, 1 Ocak 2012

Uzun süredir “şirket değerinin” nasıl ölçüldüğü konusunda eğitimler verdim. Katılımcılar genellikle finans kesiminden oluyor. Özellikle aracı kurumların ana iştigal sahası hisse senedi borsasındaki firmaların değerleri. O yüzden aracı kurum analistleri firma değeri ölçme konusundan uzmanlık kazanıyorlar.

Oysa  firmasının parasal değerinin ölçülmesi en başta müteşebbislerin ilgi sahasına girmesi gerekiyor. Bir şirket kurmakla sadece parayla satacakları bir ürün ve hizmet üretmekle kalmıyorlar.  Aynı zamanda kurdukları şirket de parayla satılabilir bir değere sahip oluyor. Müteşebbisler bunun farkında değiller. Böyle olunca, şirketlerine (ve kendilerine) strateji geliştirmeleri zorlaşıyor. İleride, ancak zor durumda kaldıkları zaman satmayı düşündükleri, kendilerine göre çok değerli olan şirketleri piyasada para etmiyor. Bu da bir taraftan şirket “ölümlerinin” ülkemizde yaygın olmasına, diğer taraftan da şirket el değiştirmesinin nadir görülmesine sebep oluyor. Tabi her iki faktör de birbiriyle yakından ilişkili.

Geçen hafta eski bir dostumun ziyareti bana bunları hatırlattı. Dostum, büyütmeye çalıştığı firması ile ilgili nereden ve hangi tür finansman bulmasının uygun olacağını danışıyordu. Banka kredisiyle büyümenin riskleri beraberinde getirdiğinin farkındaydı. Ülkemizde banka kredisi vadeleri gelişmiş ülkelere göre daha kısa, faizler de oynak. Dolayısıyla, banka kredisini büyüme finansmanı olarak kullanmak doğru bir strateji değil. Halk arasında risk (ya da girişim) sermayesi adı verilen ortaklık yatırımı yapan fonlar da oldukça sınırlı büyüklüğe sahip. Dolayısıyla büyüme finansmanına ulaşmak Türkiye’de  oldukça zor. Bu da boşluğun şimdilik enformel yöntemlerle yani, eş-dost-arkadaş finansmanıyla/ortaklığıyla bir miktar da olsa doldurulmasına sebep oluyor.

Ancak ister formel (fonlara) ister enformel (eş-dost) olsun, bu tür ortaklık sermayesine ulaşmak istiyorsanız dikkat etmeniz gereken hususlar var.

Ortaklık finansmanına nasıl erişirim? (ve büyürüm)

Türkiye’de risk ya da girişim sermayesi tabir edilen fonlar batı ülkelerindeki hacmi milyarlarca doları buluyor. Bunlar şirketlere şirketin “hayat döngüsünün” hangi aşamasında ortaklık yapma konusunda ihtisaslaşmasına göre erken aşama, halka arz öncesi gibi çeşitli sınıflara ayrılıyor. Bu fonların “işi” yatırım yapmaya değer firma aramak olarak özetlenebilir. Yani siz şirketinize ortak olacak ya da satın alacak fon ararken yatırımcı fonlar da sizinkiler gibi şirketler arıyor. Tabi, inceledikleri şirketlerin çok az bir bölümünü yatırıma  değer bulup hisse satın alıyorlar. Nedir o özellikler? Bu özellikleri fona sunduğunuz “değer teklifi” diye de adlandırabiliriz: fon size sermaye sunarken siz fona ne sunuyorsunuz?

Yatırımcıya en önemli değer teklifiniz sektörünüz ve “büyüme hikayeniz” olacaktır. Çin ve diğer düşük ücretli ekonomilerin tehditi altındaki düşük katma değerli tekstil üretimi yapan bir şirketin hikayesini yatırımcının beğenmesini bekleyemezsiniz. Bu alanı riskli ve düşük / negatif büyümeli bir alan olarak görecektir.  Sektörünüz kadar sizin o sektördeki rekabet gücünüz yani size özel büyüme potansiyeliniz (büyüme hikayeniz) değer teklifinizin ana unsurudur.

İkinci olarak, hikayeniz ne kadar güçlü olursa olsun, şirketinizin şeffalfığı, yönetim tarzı da o kadar güçlüdür. Hiçbir yatırımcı bir “kara kutuya” yatırım yapmaz. Ortak olduğu ya da satın aldığı bir firmanın (gizlilik anlaşmasından sonra) iç yapısını gönül rahatlığıyla inceleyebilmek ister. Ortak olduktan sonra karşısına bilmediği büyük risklerin çıkmasını engellemenin en kolay yolu bu olsa gerek.

Burada Türk şirketleri büyük sorunlar yaşıyor. Her şeyden önce şirketin fotorafı olması gereken bilançolar, vergi kaygıları sebebiyle şirketin “çarpık” fotoğrafları haline geliyor. Şirket sahipleri de yatırımcılara “esasında şirketin gerçek resminin muhasebe rakamlarının gösterdiğinden  çok daha iyi” olduğunu bin bir dereden su getirerek anlatmaya çalıyor. Çoğu zaman da başarılı olamıyor. Yatırımcı en azından, çarpıklığın muhasebe rakamları dışında da olabileceği konusunda haklı bir şüpheye kapılıyorlar. Bu durumla onlarca kez karşılaşarak yatırımın gerçekleşmediğini görmüş birisi olarak daha uzun anlatmaya gerek görmüyorum.

Önümüzdeki dönemde ülkemizde de yatırım fırsatı arayan fonlar artacak. Şirketler de inorganik büyümeyi hızlandıracak. Bu döneme hazır olma istiyorsanız şirketinizi yatırım yapılmaya “hazırlayın.” “Hikayenizi” gözden geçirin. Muhasebe ve raporlama siteminizi düzeltin. Şirketinizi “kara kutu” olmaktan çıkartın.

Zaman, 18 Aralık 2011

Avrupa’nın bazı ülkelerinde (ve şimdi ABD’nde) protesto üniversite öğrenciliği hayatının bir parçasıdır. Ancak, protestolar genellikle zeka ürünü fikir, ifade ve araçlarla yapılır; en azından çoğu zaman. Bir Fransız bakan, üniversitede protestoyla karşılaştığı zaman, cevap veremeyeceği incelikte bir fikir yerine yumurtayla karşılaşmayı yeğler. Bizde ise bakanlar fikirsiz yumurtalardan bıktılar.

Yukarıda Avrupa’yı olduğunun ötesinde “şişirmeyi” bilinçli yapıyorum. Amacım Türkiye’nin durumunu ortaya koymak. Yumurta atan üniversite gençlerimiz, idealizmlerini neden ezbere ve etkisiz slogan ve klişelerle yansıtıyorlar? Hangi siyasi görüşten gelirlerse gelsinler, neden güçlü, derinlemesine düşünülmüş ve etkili ifade edilmiş fikirler serdedemiyorlar? Peki, hangi siyasi görüşten olursa olsun gençleri bu manada “zayıf” gelen bir ülke 21. yüzyılda dünyada ekonomik veya siyasi açıdan ne kadar rekabet edebilir?

Bilgi mi öğrenme mi?

Bu “sonucu” doğrudan eğitime bağlamak sanırım doğru bir tesbit olur. Eğitim sistemimiz, hangi arkaplandan gelirse gelsin gençlerimizin daha geniş, daha serbest, dünyaya ve tartışmaya daha açık ve en önemlisi soru sormayı ve cevap aramayı bilen fertler olarak yetişmesini sağlamıyor. Dolayısıyla eğitim sistemimizin, gençleri saatler boyunca eğitim yaparak çocukları zararlı faaliyetlerden uzak tutan, zararsız bir meşgale olmaktan çıkartacak, ona değer katacak bu yönde bir dönüşüme uğraması gerekiyor.

Dikkat edin, yukarıda bilgiden hiç bahsetmedim. Mevcut eğitim sistemimizin benim açımdan özeti çocukların beynine, “gerekli” “gereksiz” ayrımı yapmadan bilgi bocalanması. Buna “kova teorisi” de diyebilirsiniz. Adı daha önce konmamış olan bu nadide yaklaşımda, çocukların beyinleri bir “kova” olarak düşünülür. Bu kovaya, dünyadaki tüm bilinen bilgiler boca edilmeye çalışılır. Bu kadar bilgi boca edilen beyin bir “alıcı” duruma gelir. Yani soru sormaya mecali kalmaz. Esasında, sorabileceği soruları da boca etmeye çalışırız kovaya. Tabi “doğru” cevapları da. Bunların dışında soru sormak ve verilen cevapların dışında cevap aramak yanlış ve yasak bir harekettir bu sistemde.

Eğer beyne bilgi bocalamayı hedef alırsanız bugün olduğu gibi (sadece Türkiye’de değil; bir çok ülkede) “hazır ödev cevapları” web sitelerine mahkum olursunuz. Ödevlerini kaynaklardan hazırlayan gençliğin ileride patent araştırması yapan mühendis haline gelmesi zordur.

Bu yaklaşım bir hayal mahsulu değildir. Bundan on beş sene kadar önce, bir iktisat doçentlik sözlü sınavındaki olay bunu gözler önüne serer. Juri üyesi adaya sorar: 1929 Amerikan buhranının Avrupa ekonomisine nasıl aktarıldığını anlatınız.” Aday çeşitli kanallardan ve bunların etkisinden bahseder; yorumlar yapar. Bir süre sonra juri üyesi adayı durdurur; “yanlış.” Sonra da “doğru”  kanalı anlatır. Bilim hayatını daha çok yurt dışında geçiren aday şaşırır bu “bilimsel jakobenlik” karşısında.

Bugün, (bilinen) bilgiyi edinmek kolaydır. Yeni çıkan internet ve bilişim teknolojileri araçları sebebiyle öğretmen de gerektirmez. Bir öğretmenin sınıfta 20-40 öğrenciye öğrettiği bilgiyi internet veya diğer araçlarla bire-bir öğrenebilir, içinden çıkamadığınız soruları da ister yine internetten ister de canlı öğretmeninizden araştırabilirsiniz.

Bilinen bilgiyi edinme kolaydır; asıl hedef ise “öğrenmeyi öğrenmek” olmalıdır. Dahası “kesin”bilginin bilimsel bir kavram olmadığının da farkına varmak gereklidir. Popper’in bilimsellik kriterinin yanlışlanabilmeyi temel alması bundandır. “Kesin bilgi” diye bir şey vardır ve saygıdeğerdir. Ancak onu bilim alanının dışında tutmak daha doğru bir yaklaşım olacaktır. Örneğin Popper’in Marksizmi bilim alanının dışında tutması bundandır.

Eğitim sistemimiz

Eğitim sistemimiz kavramları değil bilgiyi, düşünmeyi değil bilgi depolamayı amaçlıyor. Bunu yapınca hiç birisine ulaşamıyor. Benim akranım olanlar 1970’lerde ilk ve orta okula gittiler. Dördüncü sınıf kitaplarımızda “hukuk devletinin ne olduğunu tanımlayınız” sorusunu hatırlıyorum. Dördüncü sınıf kitaplarına çıplak bilgiyi koymaya çalışan bir zihniyetin bir türlü hukuk devleti üretemediğini yakından biliyoruz.

Durum o yıllardan beri fazla da değişmedi. Lise öğrencilerine limit, türev ve trigonometri öğretmeye çalışıyoruz. Oysa ÖYS ya da (şimdikaldırılan) SBS sınavlarında (sanıyorum) binlerce öğrenci sıfır net çıkartıyor ülkemizde. Dahası, temel yaklaşımı ölçen PISA sınavlarında listenin sonlarında yer alıyoruz; yani, gerekmeyen bilgiyi aşırı yüklediğimiz gençlerimiz orta okulda PISA sınavlarında çuvallıyor, lise ve üniversitede de fikir yerine yumurta atıyor.

Eğitim sistemimizin zayıflıklarını bir gazete köşesine sığdırmak zor. Bir kolay İngilizce öğretimi olabilir. Kolaylığı sebebiyle dünya dili haline gelen bu lisan müfredatımızda senelerce yer alıyor. Sonuçta kolejler de dahil olmak üzere İngilizce iki kelimeyi bir araya getiremiyor gençlerimiz. Eğer sonuçta İngilizceyi öğretemiyorsak bu kadar İngilizce dersine (ve öğretmenine) ihtiyaç var mı? Var ancak öğretmek kaydıyla.

Burada “İngilizceyi” matematikle, fizikle de değiştirebilirsiniz. Ancak bir farkla. Fizik, kimya ya da matematiğin tüm alt konularını tüm fen bölümü öğrencilerine öğretmek zorunda mıyız? Standart bir örnek “karmaşık sayılar.” Bu konuyu ileride elektronik ya da kontrol mühendisi olacak bir öğrenci almak isteyebilir. Ancak biz Ardahan’dan İzmir’e her lise öğrencisine karmaşık sayıları öğretmeye çalışıyoruz. Tabi başarılı olamıyoruz.

Dahası, sistemi iyi taraflarını artırmadan her dört beş yılda değiştiriyoruz. Sonuçta durum daha iyiye  gitmiyor ve insanların kafaları daha da karışıyor. OKS sınavlarını koyuyoruz. Sonra kaldırıyoruz. Liseyi dört seneye çıkartarak gençlerimizin bir yılını alıyoruz ancak onlara ve kariyerlerine bir fayda sağlayamıyoruz.

Bu ekonomik bir konu mu?

Bu sosyal bir konu ancak ekonomik sonuçları var ve oldukça kötü. Soramayan, cevap arayamayan, tartışamayan, diğer fikre ve görüşe saygı duyamayan, o görüşle fikir platormunda değil fiziki platformda mücadele teme kolaylığına kaçan bir nesilden icat yapmasını, patent almasını bekler misiniz? Muhtemelen hayır. Şiiri edebiyat dersindeki bir zorunluluk, tarihi kopya çekilerek geçilecek sıkıcı bir ders olarak algılayan kuşaklardan güçlü vatandaşlar olmasını bekleyemediğimiz gibi. Ancak sonuç almak için suçu gençlikten eğitim sistemimizi tasarlayanlara ve uygulayanlara kaydırmak gerekiyor.

İşin ekonomik bir başka yönü de var. Gençlerimizi risk almayan, katkı yapmayan “devletçi” kafayla yetiştiriyoruz. Üniversiteden çıkan yüzbinlerce kendine güvenemediği için KPSS’ye giriyor. Amaç “devlete kapağı atmak.” Zira devlet, performansın ne olursa olsun işten atılamayacağın, maaşın garanti yer olarak tanımlanıyor. Bu cazip sınava her sene aylarca yüzbinlerce genç “hazırlanıyor.” Yani milyonlarca adam-ay bu sınava hazırlık amacıyla tüketiliyor. Bu milyonlarca adam-ayın ülkeye bir faydası yok. Sadece KPSS dershanesi sektörünün oluşması ve bu sektörün “ekmek yemesini” sağlıyor.

Yanlış anlaşılmaması için kamuya alımlarda sınava karşı olmadığımın altını çizeyim. KPSS sınavları kamudaki insan kaynakları kalitesinin yükselmesini sağlıyor ve faydalı bir sistem. Ancak sınav tipinin değişmesi gerekiyor.

Ne yapmalı?

Ne yapılması gerektiği belli ancak uygulaması kolay değil. Bence önemli olan unsurlar şunlar:

• Müfredatın bilgi yoğunluğu azaltılmalı; temel bilgi ve araçların verildiği, yorum, tartışma ağırlıklı bir sisteme geçilmeli
• Batılıların one-size-fits all dedikleri “herkese aynı eğitim” tipi ortadan kaldırılmalı. Temel bilgi ve araçların herkese verildiği ancak gençlerin kendi seçtikleri alanlarda derinlemesine dersler alabileceği sisteme geçilmeli
• Dil eğitimi güçlendirilmeli
• Sorgulayıcı düşünce, matematiksel düşünce, soru sorma, cevap arama, tartışabilme gibi temel yetenekler kazandırılmalı
• Her yeni Milli Eğitim Bakanı’nın sistemi iyi planlamadan kökten değiştirme alışkanlığında son verilmeli
• Karısının boğazını kesen diplomalılar üretmemek için eğitimde ahlaki boyuta önem verilmeli; helal-haramı bilen, diğerlerinin haklarına, fikirlerine saygı gösteren, yanılgının kendisinde olabileceğinin farkında olanları yetiştiren bir eğitim sistemine ihtiyacımız var.

Zaman Gazetesi, Murat Yülek, 07 Ağustos 2011

Anlaşılan o ki, Merkez Bankası, Avrupa ve ABD’de başlayan bir kriz görüyor.

Türkiye’ye muhtemel finansal etkilerini asgariye indirmek için de tedbir alıyor. Arka planda afallamış Avrupa ve Amerikalı oyuncuların ‘psikolojisi’ vardı. Tabiî bu arada ülkemizde de kafa karışıklığı yok demek zordu.

Dünya

ABD ve Avrupa Birliği’nde ciddi uzun vadeli sıkıntılar var. Bir ekonominin uzun vadeli sıkıntıları olması ille de kısa vadede de sıkıntıları olmasını gerektirmiyor. Ancak her iki ekonomide de kısa vadeli sıkıntılar da var. Hatta bu acil problemler uzun vadelilerden daha ciddi boyutlarda.

AB’de büyük ekonomilerin ‘borç ödeme sıkıntısına girmesi ihtimali algısı’ geçen hafta yükseldi. Tekrar edelim ‘algı’ ya da oyuncu psikolojisi. Buna ilave olarak, AB’de, hükümranları (devletleri) kurtarma mekanizmalarının kaynak büyüklüğü, yönetim ve karar alma kabiliyeti konusunda da büyük kuşku var. Bunlar birleşince geçen hafta büyük bir satış dalgası yaşandı.

ABD’de ise borç ödeme tavanı konusu aşıldı ancak hemen ardından gelen haberler (aralarında ilk başta iyi algılananlar da dahil olmak üzere) moralleri bozdu. Hatta yerle bir etti. Oyuncu psikolojisi…

Oyuncu psikolojisi her iki ekonominin de uzun vadeli ‘iniş’ sürecini göremiyor. Algı, trendi iyi takip edemeyince anlık iyimserlik ve (özellikle şu sıralarda) kötümserlikler piyasayı yönlendiriyor. Bob Shiller’i okuyanlar bu satırları daha iyi anlayacak.

ABD’de kötümserlik geçen hafta şirket tahvilleri ve borsadan kaçış şeklinde yaşandı. Buna bazıları ‘kaliteye kaçış’ diyorlar. Kaçılan ‘kalite’ ise daha düne kadar geri ödenme riski fiktif bir problemden dolayı olsa da oldukça yüksek olan Amerikan hazine tahvilleri idi! Yine oyuncu psikolojisi. Rasyonellik (ya da çaresizlik) buraya kadar…

Ardından, piyasalar kapandıktan sonra S&P’nin ABD not kırımı geldi. Artık pek de ciddiye alınmayan değerlendirme kuruluşlarını diğerlerinin de gelecek hafta S&P’yi takip etmesi muhtemel. İlginç olan S&P’nin, not kırma kararını artık dört işlem yapabilen 2 dolarlık hesap makineleriyle bile ortaya koyabileceğiniz ABD’nin uzun vadeli maliye dinamiklerine değil de son tavan tartışmaların ardından Kongre’den ciddi bir anlaşmanın çıkamamasına bağlamasıydı.

Avrupa’da hafta sonunda Avrupa Merkez Bankası’nın İtalyan ve İspanyol bonolarını alabileceği yolundaki açıklama ise Avrupa’da kaliteye kaçışın Euro lehine olmasını sağladı; Euro haftanın son gününde dolara karşı değer kazandı. Oysa Avrupa’nın yukarıda bahsedilen hal-i pür melal durumu belliydi. Bu arada Japonya ve İsviçre merkez bankaları piyasaya müdahale ederek yerel kurlarını zayıflatmaya çalıştı.

Türkiye

‘Dünya’-'Türkiye’ ara başlıkları bu sıralarda bu köşede sık sık kullanılıyor. Ancak bir kez daha kullanacağız. Özellikle ‘teğet’ tartışmalarının yeniden nüksettiği bir konjonktürde.

Türkiye’de önce temmuz ortalarında kriz tartışmaları yaşandı. Tartışılan, içeride yaşanabilecek bir krizdi. Bu tartışma yetkili ağızlarda hızlıca iskonto edildi. Haklı bir iskonto idi. Türkiye’de iç talep büyüme hızı krize sebebiyet verecek, hatta yakınına yaklaşacak boyuta sahip değildi. Ancak yanlış trendi kesmek de ihtiyatlı bir karar alıcının yapması gereken bir şeydi. Tüketici ve şirketlerin aşırı yüksek güveni (ve bunun somut sonucu olan yüksek harcama eğilimi) ve bunu hem katalize hem de finanse eden kredi büyümesinin kontrol altına alınması gerekiyordu. Bu, kapıda bir kriz olduğundan değil sürdürülebilirlik açısından önemliydi. Ancak tartışmalar sırasında birçok kafanın karıştığı ve en azından bazı çevrelerde ‘kriz’ arayışına girildiği de bir gerçek. Oyuncu psikolojisi…

İç piyasadan gelen hissiyat son yayınlanan göstergelere göre oldukça yüksek. Şirketler kesiminin hissiyatını gösteren Reel Kesim Güven Endeksi’ni ele alalım; yatırım meyli tarihî zirvelerde geziniyor. Tüketici kesiminin hissiyatını gösteren Tüketici Güven Endeksi de oldukça yüksek. Her ikisi üzerinde bu son tartışmaların etkisini bir ay içinde görmeye başlayacağız. Muhtemelen gerileme başlayacak ancak iç talebin ani daralması şu anda pek olası gözükmüyor.

Merkez Bankası ne yapmak istedi?

Merkez Bankası’nın acil toplantısı ve ardından aldığı kararlar piyasalar tarafından sürpriz olarak değerlendirildi. Sürprizle birlikte, alınan kararları negatif değerlendiren ve kafaları karışanlar da çoktu. Örneğin faiz indiren “Merkez Bankası enflasyonla mücadeleyi bir tarafa bırakıyordu.”

Anlaşılıyor ki Merkez Bankası’nın önceliği Avrupa ve ABD’deki krizin finansal etkilerinin Türkiye’ye gelmesini engellemesi. Bu amaçla döviz ve TL likiditesini gevşetiyor. Bu arada yabancıları da içeri çekmeye çalışıyor. Açıklamada yurtdışındaki durgunluk ihtimali öne çıkartılmış. Bu durumda bu politikaların kalıcı olma olasılığı yükseliyor.

Merkez Bankası önceki dönemlerde de bu tür zor ve boşa çıkartıcı (preemptive) olma amacı güden kararları aldı (2006 mayısını ya da 2008 sonlarını hatırlayın). Aktif olmakla birlikte, kararlarında piyasayı yakından izlemeyi ve esnekliği de elden bırakmadı.

Bundan sonra ne olabilir?

Anlaşılan o ki şu anda Merkez Bankası’nın kafasında hem finansal istikrar ve hem de büyüme, enflasyon kadar önem taşıyor. Ne uzun vadede sürdürülemez bir iç pazar büyüme hızını ne de ABD’deki ‘duran ekonomi’ kâbusunu yaşatmak istiyor ülkeye. Enflasyon hedeflemesi 2.0′ı silip 3.0 diyebilirsiniz.

Bu politikanın etkilerinin negatif olması durumunda Merkez Bankası’nın esnek davranacağı belli. Ancak dikkat edilmesi gereken bazı önemli hususlar var.

Birincisi 1,70′ler bazı işletme bilançolarını zor durumda bırakacak. Ancak gene de Türkiye açısından olumlu. Zira doların değer kaybettiği bir ortamda TL’nin dolara karşı önceden kazandığı aşırı değeri bir miktar hafifletmesi dış ticaret dengesini olumlu etkileyecek. Bu da, dünyada talebin daralmaya yüz tuttuğu bir dönemde büyüme dinamiklerinin iç pazar yerine dış talebe dayanma sürecini destekleyecek. Fakat bununla birlikte, TL-dolarda 1,70′in piyasa tarafından Merkez Bankası ‘hedefi’ gibi algılanması mevcut enflasyon hedeflemesi (ve esnek kur) sistemiyle pek uyumlu değil.

İkincisi, Merkez Bankası’nın iletişimi çok iyi yönetmesi gereken bir döneme giriyoruz. Merkez Bankası pozisyonunun sık sık değiştiği ya da sık sık sürpriz yaptığı gibi algılamaların engellenmesi gerekiyor. Pozisyon değişikliğinden değil algılamadan bahsettiğimi tekrarlayayım. Dahası, önümüzdeki dönemde Merkez Bankası’nın ne yapmak istediğini çok dikkatli anlatması gerekecek. Perşembe günkü kararların TL talebini artırıcı yönde olmasına rağmen ilk tepkinin TL’yi 1,74′ere düşürdüğünü hatırlayalım.

Üçüncüsü, ‘kaliteye kaçış’ ile ilgili. Amerika’da kaliteye kaçış kısa vadede İtalya ya da İspanya’dakilerden (!) daha güçlü olsa da uzun vadede oldukça sıkıntılı bir enstrüman olan Hazine bonolarına yöneliyor. Buna karşılık malum durumuna rağmen Avrupa’da kaliteye kaçış Euro yönünde. Türkiye’de ise kaliteye kaçış hâlâ yabancı paraya doğru oluyor. Yani geçmişten gelen kötü alışkanlıklarımızdan olan TL’ye güvensizlik hâlâ düşük ölçekte de olsa geçerli. Bu açıdan Merkez Bankası bilançosunda ve dolayısıyla para arzındaki son dönemdeki hızlı büyüme ne zaman tersine dönecek sorusu önemli. Bu soruyu buna mevcut politikaların normalizasyon süreci ne zaman başlayacak şeklinde de sorabilirsiniz.

Somali: Ramazan’da Johnny Cash dinlemek

Müziği sadece bir eğlence aracı olarak görmeyen üstadlarındandı Johnny Cash. Man in Black ise onu Johnny Cash yapan büyük eserlerinden biriydi. Şarkıda neden sadece siyah giydiğini anlatıyordu:

Well, you wonder why I always dress in black

Why you never see bright colors on my back

…

I wear the black for the poor and the beaten down

Living in the hopeless, hungry side of the town

Ah I’d like to wear a rainbow every day

And tell the world that everything’s OK

But I’ll try to carry off a little darkness on my back

Till things are brighter, I’m the Man in Black

Benim hızlı tercümem:

Soruyorsunuzdur neden hep siyahlar giyiniyorum

Neden üzerimde hiç renkli elbiseler görmezsiniz

…

Siyahları fakir ve ezilmişler için giyiyorum

Kasabanın [siz 'dünya' okuyun. M.Y.] fakir ve umutsuz mahallesinde yaşayanlar için

…

Üzerimde gökkuşağı renkleriyle dolaşmak isterdim

Ve dünyaya her şeyin yolunda olduğunu söylemeyi

Fakat siyahları giymeye devam edeceğim

Durum daha iyi olana kadar

Ben Somali’yi geç hatırladım, siz geç kalmayın. Türkiye’deki fakir ve ezilmişleri de.

Zaman Gazetesi, Murat Yülek, 31 Temmuz 2011

Ekonomi açısından hareketli bir hafta geçirdik. Sonunda ise, Başbakan ve Merkez Bankası Başkanı’nın açıklamalarıyla piyasalar duruldu. Haftanın son gününde gelen Genelkurmay komuta kademesi istifaları piyasalar üzerinde etkili olmadı.

Geldiğimiz noktada önemli sorular şunlar:

Avrupa ve ABD’deki sorunların durumu ve Türkiye’ye etkileri

Türkiye’de ekonomik aktivite (büyüme) ve kurların seyri nasıl olacak?

Teker teker ele alalım.

Avrupa’da Yunanistan sorunu kısa vadede çözüldü. Ancak uzun vadede sorunun nüksedeceği kesin gibi. Zira, ikinci paket, ülkenin 2013′e kadar likidite sorununu çözmek üzere tasarlandı. Yükün bir kısmını özel sektör yatırımcılarına yaydığı için olumlu, ancak likidite sorunu dahi çözüp çözmediği belli değil. Zaman gösterecek. Likiditeden daha önemli sorun ise borç ödeme kapasitesi. Bu konuda ise durum daha belirsiz.

Öte yandan, açıklanan paket sadece Yunanistan’ı kapsıyor. Oysa şimdiden irili ufaklı diğer riskler oldukça belirgin olarak ortada. Örneğin Kıbrıs Rum Kesimi; yani Avrupa Birliği’nin diğer problemli çocuğu. Küçük de olsa Kıbrıs Rum Kesimi AB için yeni bir baş ağrısı olmaya aday. İtalya ve İspanya gibi büyük baş ağrısı adayları ise durumu daha ciddi hale getiriyor.

ABD’de ise tiyatro devam ediyor. Asıl sorun ise daha önce de bu köşede tartışıldığı gibi uzun vadede. Kısa vadede, borç tavanının yükseltilmesi için Demokratlar ve Cumhuriyetçilerin alternatif kemer sıkma paketlerinin hangisine daha yakın bir karar alınacağını bilmiyoruz. Ancak iki paket arasında rakam olarak önemli bir fark yok. Her iki partinin teklifi de 10 yıllık bir dönemde 900 milyar dolarlık harcama kısıntısı öngörüyor. Ancak Demokratlar buna Afganistan ve Irak’taki askerlerin geri çekilmesiyle sağlanacak 1,2 trilyon dolarlık askeri harcama kısıntısını da eklemek istiyor. Bu kısmın Kongre’den geçmesi zor.

Dolayısıyla, kemer sıkma politikasının konuşulması ABD açısından önemli bir (olumlu) gelişme iken konuşulan rakam 10 yıl boyunca ABD GSYİH’sinin yüzde 0,5′i seviyesinde. ABD’de bütçe açığının GSYİH’nin yüzde 9′u civarında olduğu düşünülürse tasarruf rakamının genel perspektifte pek de önemli bir çaba olmadığı görülüyor.

Kısaca, ABD bu süreçte derecelendirme açısından bir yara alsa da almasa da bütçe tavanı şu veya bu şekilden yükseltilecek. Uzun vadede ise reel kaynaklarla finanse edilemediği sürece Amerika’nın temel borç ödeme kapasitesi sorunu devam edecek. Piyasalar ABD’ye güven duyduğu sürece düşük maliyetlerle borçlanabilecek. Bu güven ortadan kalkarsa ABD için bugünkünden çok daha zor günler gelecek.

ABD’nin borç ödeme kapasitesini “reel kaynaklarla” güçlendirmesi gelirlerinin reel olarak artması ve/veya harcamalarının düşmesi manasına geliyor. Dünyanın en düşük vergi yüküne sahip olan gelişmiş ekonomilerinden de olsa ABD’de vergilerin artırılmasını konuşmak dahi zor. Bugün yaşadığımız gibi. Harcamaların kısılması da öyle.

Dolayısıyla geriye tek bir alternatif kalıyor. Yeni bir “büyüme” hikâyesi yakalamak. 1990′lı yıllarda olduğu gibi. Bu da hem kolay değil hem de hikâyenin sürdürülebilirliği hikâyenin kendisinden daha önemli.

Dolayısıyla doların yönü uzun vadede aşağı. Şu anda yaşadıklarımızı uzun vadenin küçük bir modeli olarak görebilirsiniz. Filmin sonunun küçük bir ekstresi…

Türkiye

Türkiye’de kur hakkındaki belirsizlikler bir miktar azaldı geçen hafta. Özellikle, Merkez Bankası Başkanı Erdem Başçı’nın açıklaması, TL-dolar paritesinde 1,70′in bir tavan olarak görüldüğünü gösteriyor. Merkez Bankası’nın, bu seviyede, enflasyon risklerini göz önüne alarak bir “hat müdafaası” yapacağı anlaşılıyor.

Dolar geçtiğimiz dönemde dünyada değer kaybederken TL’ye karşı değer kazandı. Dolayısıyla TL diğer kurlara, Türk ihracatçıları da diğer ülke ihracatçılarına göre önemli bir avantaj elde etmiş oldu. Özellikle dolar-Euro makasından para kazanan ihracatçılar için iyi bir haber. Merkez Bankası Enflasyon Raporu’nda gelecek dönemde “dış talep” temelli büyümeye atıf yapılmasının sebebi de bu.

Türk ekonomisi, iç ve dış siyasi (ve ekonomik) risklere karşı direnç gücünü artırdığını geçen hafta bir kez daha gösterdi. Şimdi mesele cari açığın sürdürülebilir bir iyileşme süreci içine girmesinde. Burada yapılması gereken yapısal değişiklikleri (geçen hafta yazmıştık) gerçekleştirmek ve bunu yaparken kurun 1,20′lere geri dönmesini engellemek.

Öte yandan ekonomik aktivitede ilk çeyrekten sonra bir gevşeme gözüküyor. Bu hem iyi hem kötü haber. Dış talepten daha çok faydalanılması bu açıdan daha önemli hale geliyor. Buna Alman ya da Japon modeli diyelim. Dünya yavaşlarken ve iç talep kısıtlıyken dış talep merkezli büyüme. Türkiye’nin bu tecrübeye dikkatle bakması gerekiyor.